Hoe landbouw, voedselindustrie en verzwakte afweer samen een nieuw gezondheidsprobleem creëren.Elke dag ademen we duizenden schimmelsporen in. De meeste mensen merken daar niets van. Ons lichaam is wonderlijk ontworpen om deze indringers zonder moeite op te ruimen.Toch sterven in Nederland jaarlijks ongeveer 200 mensen aan infecties door de schimmel Aspergillus fumigatus. Wereldwijd gaat het om honderdduizenden doden per jaar.
Wat ooit een zeldzame ziekte was, groeit uit tot een probleem dat artsen steeds vaker zorgen baart. De reden is opmerkelijk: dezelfde stoffen die in ziekenhuizen nodig zijn om patiënten te redden, worden op grote schaal in de landbouw gebruikt. Daardoor ontstaat een nieuwe generatie schimmels die steeds moeilijker te behandelen is.
Het verhaal van deze schimmel laat zien hoe nauw gezondheid, landbouw, voedsel en natuur met elkaar verbonden zijn.
Een oude schimmel in een nieuwe wereld
De schimmel Aspergillus fumigatus is geen nieuw organisme. Hij leeft al miljoenen jaren in de natuur.
Hij groeit vooral op:
-
rottend plantenmateriaal
-
compost
-
bladeren en stro
-
bodem met organisch materiaal
In een gezond ecosysteem vormt deze schimmel een normaal onderdeel van het bodemleven. Hij helpt plantenresten af te breken en voedingsstoffen terug te brengen in de kringloop van de natuur.De mens leeft al eeuwen met deze schimmel samen. Pas in 1842 werd voor het eerst een ernstige infectie bij mensen beschreven. Lange tijd bleef dat een medische zeldzaamheid.De situatie veranderde pas in de moderne tijd.
De kwetsbare mens van de moderne geneeskunde
Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw kreeg de medische wereld steeds meer mogelijkheden om levens te redden.Chemotherapie, orgaantransplantaties en zware medicijnen maken het mogelijk om ziekten te behandelen die vroeger fataal waren. Maar deze behandelingen hebben een keerzijde: ze verzwakken het immuunsysteem.
Daardoor kunnen schimmels die voor gezonde mensen onschuldig zijn plotseling levensgevaarlijk worden.Artsen spreken dan van invasieve aspergillose. De schimmel groeit in de longen en kan zich via het bloed naar andere organen verspreiden.De sterfte bij zulke infecties kan oplopen tot 40 tot 70 procent.
Het moment waarop het probleem veranderde
In 1998 ontdekten Nederlandse artsen iets verontrustends.Bij een patiënt werkte de standaardbehandeling tegen Aspergillus niet meer. De schimmel bleek resistent tegen azolen, de belangrijkste antischimmelmedicijnen.Onderzoekers ontdekten vervolgens dat deze resistentie niet alleen in ziekenhuizen ontstond, maar al in het milieu aanwezig was.De schimmel werd dus al resistent voordat hij een patiënt infecteerde.
De onverwachte rol van de landbouw
-
graan
-
aardappelen
-
fruit
-
aardbeien
-
uien
-
bloembollen
Wanneer resten van deze middelen in de bodem of in plantenafval terechtkomen, komen ook milieuschimmels ermee in aanraking.De meeste schimmels sterven. Maar sommige muteren en overleven.En juist die resistente varianten verspreiden zich vervolgens verder.
Nederland als hotspot
-
intensieve landbouw
-
grootschalige bloembollenteelt
-
veel gebruik van fungiciden
-
enorme hoeveelheden compost en plantenafval
ontstaat een omgeving waarin resistente schimmels gemakkelijk kunnen ontstaan.In composthopen met landbouwafval kunnen temperaturen oplopen tot 50 graden. Dat is precies het klimaat waarin Aspergillus fumigatus zich razendsnel vermenigvuldigt.Wanneer daar ook resten van fungiciden aanwezig zijn, ontstaat een natuurlijke selectie: alleen de sterkste en meest resistente schimmels overleven.Hun sporen worden vervolgens door de wind verspreid.
Van landbouwveld naar ziekenhuis
De rol van de moderne voedselindustrie
Maar het probleem ligt niet alleen in de landbouw.Onze moderne voedselomgeving speelt eveneens een rol.Sterk bewerkte voeding, rijk aan suiker en snelle koolhydraten, verzwakt het metabolisme en draagt bij aan:
-
chronische ontstekingen
-
diabetes
-
obesitas
-
verminderde weerstand
Een lichaam dat voortdurend in een suiker-rijk metabolisme leeft, heeft minder sterke afweermechanismen tegen schimmels en infecties.Zo ontstaat een paradox:
de voedselindustrie produceert voeding die het immuunsysteem verzwakt, terwijl de landbouw steeds meer chemie gebruikt om voedselproductie in stand te houden.
Een groeiend wereldwijd probleem
De gevolgen blijven niet beperkt tot Nederland.Omdat schimmelsporen zich gemakkelijk verspreiden via luchtstromen, landbouwproducten en compoststromen, kan resistentie zich internationaal verspreiden.Wetenschappers spreken inmiddels over een mogelijke stille pandemie van schimmels.Wereldwijd sterven naar schatting 400.000 tot 600.000 mensen per jaar aan ernstige aspergillusinfecties.
Terug naar natuurlijke balans
Toch ligt de oplossing niet in nieuwe medicijnen.Het echte antwoord ligt in het herstellen van natuurlijke evenwichten.In gezonde ecosystemen wordt de groei van één dominante schimmel namelijk automatisch begrensd door:
-
bacteriën
-
andere schimmels
-
insecten
-
bodemleven
Een rijke, levende bodem vormt een complex netwerk van micro-organismen dat ziekteverwekkers onder controle houdt.Wanneer landbouwsystemen verarmen en afhankelijk worden van chemische bestrijding, verdwijnen deze natuurlijke remmende mechanismen.
Een oproep aan boeren
De landbouw staat daarom voor een belangrijke keuze.Boeren kunnen blijven vertrouwen op steeds meer chemische bestrijding. Maar daarmee groeit ook het risico op resistente organismen.Of zij kunnen opnieuw investeren in:
-
gezonde bodems
-
biodiversiteit
-
natuurlijke kringlopen
-
agro-ecologische landbouw
Een levende bodem met rijk bodemleven kan helpen om schimmelproblemen op natuurlijke wijze te beperken.
